Spanje begint terrein te winnen op het coronavirus. Volgens het laatste rapport van het ministerie van Volksgezondheid blijft het aantal besmettingen zeer hoog, met woensdag 173 gevallen per 100.000 inwoners over de afgelopen 14 dagen. Maar de voortgang van de vaccinatiecampagne en de maatregelen om de verspreiding van het virus af te remmen, hebben de gevolgen van covid-19 verzacht op de ergste maatstaf van de pandemie: het aantal doden.
Sinds het vaccinatieprogramma begin dit jaar effect begon te krijgen, is het aantal covid-19-slachtoffers sterk gedaald. De werking van de vaccins, die mensen beschermen tegen ernstige ziekte en overlijden, en de afname van de verspreiding door de maatschappelijke beperkingen hebben die daling versneld. Sinds eind januari is het wekelijkse aantal covid-19-doden met 90% gedaald.
Spanje zat midden in de derde golf toen op 27 december 2020 de eerste vaccins werden toegediend. De eerste ronde was vooral symbolisch: 10.000 doses, verdeeld over verzorgingshuizen, die het zwaarst door het virus waren getroffen en daarom bovenaan de lijst stonden van wie als eerste bescherming moest krijgen.
De vaccins die in het begin werden gebruikt, vereisten twee doses, en de eerste prik begon pas 15 dagen na toediening te werken. Eind januari, precies toen de derde golf op 27 januari piekte met 900 gevallen per 100.000 inwoners, begonnen de eerste injecties effect te krijgen en daalde het aantal doden, vooral in verzorgingshuizen.
Volgens gegevens van het Imserso, het instituut voor ouderen en sociale diensten, overleden in de laatste week van januari 778 ouderen in verzorgingshuizen aan covid-19. Maar in de afgelopen maanden, nu deze instellingen volledig beschermd zijn, is het aantal slachtoffers er sterk gedaald: slechts zes doden tussen 26 april en 2 mei, de laatste week waarvoor geconsolideerde gegevens beschikbaar zijn.
“De gevallen die de derde golf veroorzaakte, zagen we in januari en februari en die waren niet meer te stoppen, omdat de besmettingen al hadden plaatsgevonden,” legt Daniel López-Acuña uit, voormalig directeur noodsituaties van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). “Pas toen we begonnen te vaccineren en er genoeg tijd was verstreken om immuniteit op te bouwen, begonnen de besmettingen en gevallen sterk te dalen.”
De vaccinatie van de algemene bevolking gaat langzamer, maar het effect op de bescherming van de kwetsbaardere leeftijdsgroepen – 89% van de 60-plussers heeft inmiddels minstens één dosis – begint de totale curve al te beïnvloeden. Naast de verzorgingshuizen zijn ook de 80-plussers dankzij de vaccins al volledig beschermd, terwijl de dekking bij de groep van 70 tot 79 jaar rond de 50% ligt. Dit alles, samen met de afname van de verspreiding dankzij de maatschappelijke beperkingen, heeft bijgedragen aan de daling van het aantal covid-19-doden in Spanje: van 3.722 in de laatste week van januari tot 366 in de week van 26 april tot 2 mei, volgens de geconsolideerde gegevens van het Nationaal Netwerk voor Epidemiologische Surveillance.
“In de algemene bevolking is de vaccinatiegraad nog niet hoog genoeg om de besmettingsketen te doorbreken, maar omdat de totale sterfte sterk samenhangt met leeftijd, wordt het effect bestendigd zodra we de kwetsbaardere leeftijdsgroepen beschermen,” legt Amós García uit, voorzitter van de Spaanse Vereniging voor Vaccinologie. In Spanje zijn 20,6 miljoen doses toegediend; 30% van de bevolking heeft minstens één prik gekregen en 13,7% (6,5 miljoen mensen) is volledig beschermd.
De door EL PAÍS geraadpleegde deskundigen benadrukken dat de vaccinatiecampagne cruciaal is geweest voor de daling van de sterfte, maar dat het niet de enige factor is. “Naast de vaccinatie hebben ook de beperkingen invloed gehad: daardoor daalde het aantal gevallen en als gevolg daarvan het aantal ziekenhuisopnames en doden,” legt Salvador Peiró uit, epidemioloog bij de stichting voor gezondheid en biomedisch onderzoek Fisabio in Valencia. Na de versoepeling van de maatregelen met Kerstmis namen de regio’s opnieuw strenge maatregelen, zoals het beperken van bijeenkomsten, kortere openingstijden voor bars en restaurants en het afsluiten van gebieden met een hoge incidentie.
“In de verzorgingshuizen zagen we vanaf februari duidelijk het effect van de vaccins,” vervolgt Peiró. “Bij de rest van de bevolking gaat het langzamer en zien we twee factoren door elkaar: beperkingen en vaccins. Maar naarmate de vaccinatie vordert, worden steeds minder ouderen ernstig ziek. Zo’n 95% van de slachtoffers van deze pandemie was ouder dan 60. Als we hen beschermen en daarvan verlost zijn, verandert het beeld volledig.”
Door deze combinatie van vaccinatie en beperkende maatregelen om de incidentie te verlagen, is ook het totale aantal ziekenhuisopnames met 77% gedaald, al ligt het tempo op de intensive care (IC) anders. “Bij IC-opnames is het effect niet hetzelfde, omdat er een verschuiving is naar jongere leeftijden en langere opnames,” waarschuwt López-Acuña. Door de vaccinatie is de leeftijd van besmette mensen gedaald van 42 naar 40 en die van IC-patiënten van 63 naar 60, aldus het ministerie van Volksgezondheid.
“Dat kan ermee te maken hebben dat jonge mensen later medische hulp zoeken en verzwakter binnenkomen,” legt García uit. “En de agressiviteit van de varianten [van het coronavirus] is ook iets wat in de gaten moet worden gehouden.” Peiró is het daarmee eens: “We hebben de indruk dat de patiënten die nu op de IC binnenkomen ernstiger ziek zijn dan voorheen, en we hebben besproken of dat door de Britse variant kan komen, maar dat moet nog worden onderzocht.”
Hoe jonger iemand is die besmet raakt, hoe kleiner het risico op een IC-opname, maar de opnames van jongere mensen duren volgens de deskundigen wel langer. In sommige gevallen meer dan 100 dagen. En het zal moeilijk worden, voegen ze toe, om de IC’s leeg te krijgen. “Ze liggen er langer omdat ze voor alles in aanmerking komen: ze zijn heel jong en we moeten tot het uiterste voor hen vechten,” zei Ricard Ferrer, hoofd van de IC van het Hospital Vall d’Hebron in Barcelona, enkele dagen geleden tegen EL PAÍS. “De langere opnames zijn een neveneffect van de gedaalde sterfte.”
Volgens de meest recente gegevens van het ministerie van Volksgezondheid zijn in de afgelopen zeven dagen in totaal 261 mensen overleden na een positieve covid-19-test. Dat is gemiddeld 37 slachtoffers per dag. Deze cijfers zijn weliswaar actueler, maar nog niet definitief, omdat vertragingen in de meldingen de cijfers kunnen vertekenen. Alleen de gegevens van het Instituto de Salud Carlos III in Madrid bieden geconsolideerde en betrouwbare cijfers. Volgens de laatste rapporten waren er tussen 26 april en 2 mei 366 doden – ongeveer 52 per dag.
Hoe dan ook is de trend dalend, maar Spanje heeft nog een weg te gaan voordat het op nul uitkomt. “De 60-plussers zijn nog niet volledig beschermd en het vaccin is niet 100% effectief,” legt López-Acuña uit. “Het verkleint het risico, maar neemt het niet weg.”
Een voorbeeld daarvan is een 84-jarige vrouw die in januari in een verzorgingshuis in Vitoria, in Noord-Spanje, werd gevaccineerd. Zij overleed aan covid-19, aldus de gemeente. Uit een onderzoek van het ministerie van Volksgezondheid blijkt dat de vaccinatie in verzorgingshuizen voor 81% tot 88% effectief is – de prikken hebben 71% van de ziekenhuisopnames en 82% van de sterfgevallen voorkomen.
Het dodental terugbrengen tot nul is momenteel een onmogelijke opgave, zeggen de deskundigen. “De slachtoffers die nu [in de statistieken] verschijnen, zijn mensen die al enige tijd geleden zijn overleden en nu pas worden gemeld, of patiënten die een of twee maanden op de intensive care hebben gelegen,” legt Peiró uit. “Als je naar de besmettingsdata kijkt, verandert de curve wel degelijk.” De nieuwe sterfgevallen die het ministerie van Volksgezondheid in zijn rapporten opneemt – 108 op woensdag bijvoorbeeld – hebben vaak betrekking op eerdere dagen of zelfs weken, door vertragingen in de meldingen vanuit de regio’s.
“We kunnen geen 80 of zelfs 50 doden per dag accepteren,” waarschuwt López-Acuña. “We hebben het getal tot een parameter gemaakt en zien de mensen achter de cijfers niet meer. We zijn afgestompt. Zolang de incidentie hoog is, zal er een zekere sterfte zijn. De incidentie moet onder de 25 gevallen per 100.000 inwoners zakken voordat het aantal doden afneemt.”
Sinds het begin van de coronacrisis heeft het ministerie van Volksgezondheid meer dan 79.000 officiële coronadoden geregistreerd. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk veel hoger, aangezien er aan het begin van de pandemie weinig werd getest en vele duizenden mensen overleden voordat zij konden worden gediagnosticeerd.
Bron: El País, mei 2021.
